Feiten en Cijfers

De Russische invasie van Oekraïne die op 24 februari 2022 is begonnen, is tot op de dag van vandaag gaande. In februari 2022 erkende Rusland de onafhankelijkheid van de zelfverklaarde Oost-Oekraïense volksrepublieken Donetsk en Loehansk, inclusief hun claims op het gehele grondgebied van deze provincies. Op 24 februari escaleerde de situatie en heeft Rusland een militaire operatie in de Oekraïne aangekondigd en liet Russische troepen Oekraïne binnenvallen.

Op 21 maart 2022 zijn er meer dan 3,6 miljoen mensen binnen Oekraïne op de vlucht en meer dan 3,5 miljoen Oekraïners op de vlucht buiten Oekraïne (voor een update van aantallen, klik hier).

Meer dan 2 miljoen Oekraïners zijn naar Polen gevlucht, ruim een half miljoen naar Roemenië en meer dan 300.000 naar Moldavië. In Nederland hebben we momenteel meer dan 56.000 vluchtelingen, de verwachting is dat er tussen de 100.000 en 150.000 naar Nederland zullen komen.

Er is een speciale website om informatie te vinden over beschikbare opvang, hulp en financiële ondersteuning in Nederland, Refugeehelp.com

Onder de vluchtelingen uit Oekraïne bevinden zich veel vrouwen en kinderen. Zij zijn extra kwetsbaar, zowel tijdens de vlucht als daarna. Verschillende organisaties waaronder de UNHCR spreken hun zorgen uit over mensensmokkelaars die actief zijn. Er is een grote groep vrouwen die zwanger zijn en begeleiding nodig hebben. Zij zijn niet bekend met de zorg van verloskundigen; in eigen land wordt zwangerschapszorg in het ziekenhuis verleend.

Kinderen

Het kabinet houdt rekening met 15.000 tot 25.000 Oekraïense kinderen die als vluchteling naar Nederland komen. Voor de kinderen van 0 – 4 jaar is kinderopvang beschikbaar. Kinderopvang is een actieve lokale partner rondom het kind en kan dus van grote betekenis zijn voor deze vluchtelingenkinderen. Voor meer informatie over voorwaarden, klik hier.

De kinderen vanaf 4 jaar zijn leerplichtig. Voorbereidingen voor het onderwijs worden nu getroffen. Op de website van LOWAN (https://www.lowan.nl/vo/oekraine/ en https://www.lowan.nl/po/oekraine ) is te vinden hoe dit op scholen en in de gemeente het beste aangepakt kan worden.

Opleiding

De Oekraïners zijn over het algemeen goed opgeleid, het grootste deel heeft lager en middelbaar onderwijs doorlopen. De officiële taal in Oekraïne is het Oekraïens. Het is net als het Russisch een Slavische taal. Het Oekraïens gebruikt het cyrillisch schrift. Ongeveer 90% van de Oekraïners beheerst het Russisch op een bepaald niveau. Er is een grote groep die (wat) Engels of Duits spreekt.
Met name jonge Oekraïners zijn goed digitaal vaardig.

Waar moet je op letten als zorgprofessional?

• Lang niet alle vluchtelingen hebben direct psychische hulp nodig na traumatische ervaringen. Maar veel mensen hebben natuurlijk wel te maken met stress en zorgen. Zij lopen een verhoogd risico om klachten te krijgen, zoals angst, depressie en slecht slapen. Om mogelijke klachten bespreekbaar te maken kunt u gebruik maken van de folder ‘als U slecht slaapt en stress hebt…’, vertaald in het Oekraïens.
  Ook kunt u de problemen bespreekbaar maken en de ernst van de problematiek in kaart brengen met bijvoorbeeld de Protect vragenlijst. Als de problematiek ernstig is en niet past bij de aanpak in de eerstelijn, dan is verwijzing naar een specialist (ggz) nodig.
• Oekraïners die gelijk in een gemeente zijn komen wonen, hebben geen korte intake gehad bij het COA. Met het oog op eventueel direct benodigde medische behandeling, maar ook met het oog op Covid-19 en de check op tuberculose, is het van belang een dergelijke intake te organiseren. Hierbij kan GGD-GHOR mogelijk een rol spelen.
• Voor het overgrote deel van de vluchtelingen uit Oekraïne zal gelden dat zij op grond van de Europese Richtlijn tijdelijke bescherming rechtmatig verblijf zullen hebben in Nederland. Voor de meesten zal ook gelden dat zij geen zorgverzekering (in Nederland) hebben afgesloten of kunnen afsluiten. De zorgaanbieder kan de kosten declareren bij het CAK op basis van de subsidieregeling medisch noodzakelijke zorg aan onverzekerden. De subsidieregeling verwijst naar art. 11, Zvw. Zorg uit het basispakket wordt vergoed. Langdurige zorg niet. Voor de langdurige zorg geldt dat hierover nog afspraken moeten worden gemaakt. Een andere wijze waarop de zorgkosten kunnen worden gedeclareerd wordt uitgewerkt. In deze fase is declaratie via het CAK de enige mogelijkheid.

De meest voorkomende Gezondheidsrisico’s

De levensverwachting van Oekraïense mannen is 64,7 jaar en die van vrouwen 76,5 jaar. Hart- en vaatziekten en levercirrose zijn de meest voorkomende doodsoorzaken. Tot de grootste gezondheidsrisico’s behoren hoge bloeddruk, diabetes en een hoog alcohol gebruik.

Vluchtelingen uit centraal-Oekraïne hebben vaak een gebrek aan schildklierhormoon, als gevolg van de kernramp in Tsjernobyl in 1986. Zij hebben hoge dosis thyroxine (het schilklierhormoon) nodig. Oekraïense vluchtelingen met diabetes hebben ontregelde bloedsuikers door gebrek aan medicatie tijdens de vlucht of door stress van de reis. Voor informatie over HIV en AIDS, zie onder bij Infectieziekten.

De gezondheid van nieuwkomers is positief te beïnvloeden door in te zetten op preventie in brede zin. Mensen snel wegwijs maken, voorlichting, vroeg signalering, laagdrempelige voorzieningen en goede zorg maken hier onderdeel van uit. Ook het hebben van een zinvolle dagbesteding zoals werk, opleiding of andere vorm van participatie en het gevoel erbij te horen, zijn van grote invloed op de gezondheid.

Kinderen en jongeren

De meeste kinderen die gevlucht zijn ontwikkelen zich goed, maar een deel heeft een verhoogd risico om klachten te krijgen. Ondersteuning is gericht op herstel van het normale leven. Het gaat om stabiliteit in de opvangsituatie, structuur en dagbesteding, sociale contacten, gebruik maken van lokale voorzieningen. Een prettige woonomgeving, naar school kunnen gaan en ondersteuning kan deze kinderen helpen. Zo snel mogelijk weer naar school kunnen en een positieve schoolervaring verkleint de kans op problematiek.

Belangrijk is dat deze kinderen snel in de jeugdgezondheidszorg terecht komen voor reguliere zorg, inhaalvaccinaties en eventueel extra aandacht. Er zijn veel verschillende manieren waarop deze kinderen in beeld kunnen komen bij de JGZ: via inschrijving bij de gemeente (Basis Registratie Personen), via voorschoolse opvang en onderwijs, via contacten in de wijk en samenwerkingspartners. Oekraïners met documenten krijgen een BSN waarmee een digitaal dossier kan worden aangemaakt. Het is belangrijk om actief aan gezinnen te adviseren zich te registreren bij de gemeente. Kinderen zonder documenten kunnen door een bijzondere regel ook worden ingeschreven. Zie de oplegger bij de JGZ handreiking voor vluchtelinggezinnen voor meer informatie over Oekraïense kinderen en jongeren.

Onder de huidige vluchtelingen uit Oekraïne bevinden zich ook kinderen zonder begeleiding (alleenstaande minderjarige vreemdelingen – AMV). Zij lopen een groot risico om slachtoffer te worden van geweld, misbruik of uitbuiting. Het is dus belangrijk deze doelgroep goed in de gaten te houden en ervoor te zorgen dat ze op een veilige plek terecht komen. Hierbij is het van belang dat er in de opvang specifieke begeleiding en aandacht is voor hen. Zie hier informatie over de opvang van AMV’s.

Psychische klachten

Onder invloed van hun ervaringen in het land van herkomst en onderweg is er net zoals bij andere vluchtelingen een hoger risico op psychische klachten, PTSS en depressie. De meest voorkomende symptomen na een traumatische gebeurtenis zijn shock, ontkenning of ongeloof, slecht slapen, concentratieproblemen, boosheid en agressief gedrag, isoleren, meer gaan drinken. Post-traumatische stresssyndroom klachten kunnen binnen een maand na de traumatische gebeurtenis voorkomen, maar soms pas na een aantal jaren na het trauma.

Veel Oekraïense vluchtelingen hebben familie achter gelaten in Oekraïne. Ook hier geldt dat het belangrijk is om een luisterend oor te bieden. Als er meer psychosociale ondersteuning nodig is, kan contact gezocht worden met ARQ, wereldpsychologen.nl of met Samo Pomi (deze site is ook beschikbaar in het Oekraïens). Er zijn psychologen verbonden aan deze netwerken die Oekraïens spreken.

Voor meer informatie: zie deze handreiking psychische hulp aan Oekraïense vluchtelingen.

Seksuele en Reproductieve gezondheid

Onder de gevluchte Oekraïense vrouwen zijn er veel zwanger. Zwangerschapsbegeleiding wordt in Oekraïne in het ziekenhuis verleend, Men is in het algemeen niet bekend met de zorg door een verloskundige. In Oekraïne komen veel tienerzwangerschappen voor. Er wordt nauwelijks seksuele voorlichting gegeven en het gebruik van anticonceptie is lager dan in Nederland . Vooral onder jongeren is het gebruik van anticonceptie en condooms laag. In Oekraïne kan men anticonceptiemiddelen zonder recept van de arts bij de apotheek halen. Voorlichting over goed gebruik van de anticonceptiemiddelen ontbreekt vaak.

Ook komen er veel seksueel overdraagbare aandoeningen voor. Volgens het Oekraïense ministerie van Gezondheid zijn er per jaar 400.000 gevallen (op een bevolking van 44 miljoen) van gonorroe, chlamydia, herpes, candida en trichomonas.

Anticonceptie

Een brochure over anticonceptie is in het Oekraïens beschikbaar met de Nederlandse taal ernaast. Hij is ook te downloaden. In de brochure staat informatie over:

• Betrouwbare anticonceptie methoden;
• hoe de verschillende methoden werken;
• de belangrijkste eigenschappen van de verschillende methoden;
• waar en hoe anticonceptie te krijgen is;
• morning-after methoden.

Op Seksindepraktijk.nl staat meer informatie over anticonceptie voor nieuwkomers en vluchtelingen met verwijzingen naar tools als Zanzu.nl (in 16 talen, waaronder ook Russisch).

Helaas is er nog niet voldoende duidelijkheid over de vergoeding van anticonceptiemethoden voor Oekraïners in Nederland. Het Ministerie van Justitie bekijkt momenteel de mogelijkheden voor een vergoeding van alle anticonceptie methoden zoals dit ook geldt voor de medische zorg aan asielzoekers in de Asielzoekerscentra (AZC).

Mondzorg

Mondzorg is alleen mogelijk bij acute zeer ernstige pijn en kauwklachten. De gemeente maakt afspraken met tandartsen voor noodhulp. Mondzorg voor 0-18 valt wel onder het basispakket van de zorg.

Infectieziekten

In zijn algemeenheid is het van belang rekening te houden met (uitbraken van) infectieziekten die wij in Nederland (nog) zelden zien. Dit ten gevolge van een vaak lage vaccinatiegraad van Oekraïense vluchtelingen enerzijds en situaties waarin mensen soms met grote groepen langdurig in kleine ruimtes bij elkaar zijn geweest anderzijds (schuilkelders of opvanglocaties). Zie hier de handreiking infectieziekten voor zorgprofessionals van RIVM.

COVID-19

De COVID-19-vaccinatiegraad in Oekraïne is laag, circa 35% heeft de basisserie COVID-19-vaccinatie (de primaire serie) toegediend gekregen. Minder dan 2% heeft een boostervaccinatie gehad. Oekraïense vluchtelingen kunnen naar de GGD verwezen worden voor een COVID-19 vaccinatie. Informatie over GGD-vaccinatielocaties waar men zich zonder afspraak kan laten vaccineren vindt u op prikkenzonderafspraak.nl.

Vluchtelingen uit Oekraïne worden bij aankomst in Nederland of op een opvanglocatie niet standaard gescreend op COVID-19 en op andere infectieziektes.

Alle vluchtelingen vanuit Oekraïne dienen daarom snel in de gelegenheid te worden gesteld zich tegen COVID-19 te laten vaccineren conform de daarvoor geldende richtlijn, zie COVID-19-vaccinatie. Zij kunnen gebruikmaken van inloopspreekuren of een afspraak maken bij de GGD. Ook kan de GGD besluiten om op locatie te vaccineren. Het is met name belangrijk om kwetsbare personen (ouderen, mensen met onderliggend lijden) te motiveren voor vaccinaties en boosters. In Oekraïne zijn de volgende vaccins goedgekeurd: Spikevax, Comirnaty, Ad26.Cov2.S, Vaxzevria, Covischield en Coronavac.

Polio

De vaccinatiegraad voor polio in Oekraïne is lager dan in Nederland (afhankelijk van de regio 50-85%). Eind 2021 heeft Oekraïne 2 kinderen gemeld met poliomyelitis (met acute slappe verlamming) en er zijn 19 contacten positief getest op zogenaamd cVDPV2 (= circulating Vaccine Derived Polio Virus type 2), waardoor er officieel sprake is van een cVDPV2-uitbraak. De kans op het daadwerkelijk treffen van een patiënt met klachten door polio wordt laag ingeschat. Indien bij diarree diagnostiek wordt ingezet, vraag dan tevens enterovirus (polio) aan.

Mazelen en Rodehond

De mazelen- en rubellavaccinatiegraad in Oekraïne is eveneens relatief laag (< 85%) en beide ziekten zijn endemisch in Oekraïne. Houd rekening met een verhoogde kans op mazelen, of (in mindere mate) op rubella (bijvoorbeeld bij kinderen met exantheem). Tuberculose In Oekraïne worden kinderen al vroeg (vanaf 6 weken) ingeënt tegen Tuberculose (BCG vaccinatie). Volgens schattingen van de WHO had Oekraïne in 2020 een tuberculose-incidentie van 73 per 100.000. Naar schatting 20% van de nieuwe tuberculosepatiënten en 33% van de patiënten die eerder voor tuberculose zijn behandeld, heeft een resistente vorm van tuberculose in Oekraïne. Verwijs laagdrempelig voor diagnostiek op tuberculose bij vluchtelingen uit Oekraïne die zich presenteren met klachten die kunnen passen bij tuberculose (hoestklachten > 2 weken, gewichtsverlies, nachtzweten en koorts).

HIV

In Oekraïne hebben 220.000 mensen hiv. Het aantal nieuwe hiv-infecties daalt niet, maar neemt toe. Oekraïne is het land met de snelst groeiende aidsepidemie van Europa. Het delen van vieze naalden bij injecterend drugsgebruik en seks door druggebruikers met hun partners was de belangrijkste oorzaak. De HIV-vereniging heeft een supportgroep voor mensen met HIV uit Oost-Europa.

De HIV-vereniging heeft een nieuwe Q&A voor hiv-behandeling in Nederland beschikbaar om antwoord te geven op signalen met betrekking tot de hiv-zorg in ziekenhuizen. De Q&A is beschikbaar in Nederlands, Engels, Russisch en Oekraïens. Oekraïners die leven met hiv kunnen direct naar hiv centra en hoeven niet via de huisarts verwezen te worden.

Antibioticaresistentie

Antibioticaresistentie komt vaker voor in de Oekraïne. Antibiotica kunnen in Oekraïne zonder recept van een arts bij de apotheek gekocht worden. Goede voorlichting over het gebruik van antibiotica of het opvolgen van de richtlijnen ontbreken. Houd rekening met falen van antibiotische behandeling. Bij opname in een zorginstelling zal gescreend worden op MRSA/BRMO indien het gaat om Oekraïense vluchtelingen.

Rabiës

In Europees verband is besloten om coulant om te gaan met de import van ongevaccineerde huisdieren uit Oekraïne. In Oekraïne komt echter nog rabiës voor onder huisdieren. Houd bij beten door dieren uit Oekraïne rekening met een verhoogd risico op rabiës. Neem bij een bijtwond door een dier uit Oekraïne met spoed contact op met de GGD voor een profylactische behandeling van rabiës.

Vaccinaties

Rijksvaccinatieprogramma

Feiten:

• De vaccinatiegraad tegen RVP-ziekten is laag (mazelen vaccinatiegraad 81,9% in 2020). Daardoor zijn mazelen en rodehond endemisch en zijn er recent ook 2 gevallen van polio vast gesteld. Zwangere vrouwen krijgen geen maternale kinkhoestvaccinatie aangeboden.
• De vaccinatiegraad tegen Covid19 is laag (ongeveer 35 % voor de primaire serie en 2 % voor de booster vaccinatie).
  Inhaal vaccinatie advies RVP voor 0-18 jaar, zie ook https://ajnjeugdartsen.nl/nieuwsbericht/jgz-en-oekraiense-gezinnen/
• Dit kan helemaal conform de inhaalvaccinatieschema’s, beschreven in de richtlijn uitvoering RVP en de beslisboom worden uitgevoerd door de JGZ.

Telefonische Tolken

In de Nederlandse gezondheidszorg is in de regel geen sprake van een vergoeding voor de inhuur van (telefonische) tolken. Gezien de huidige situatie is het wel wenselijk dat in geval van medische zorg een telefonische tolk kan worden ingeschakeld. Door het ministerie van VWS wordt nog gekeken hoe hier invulling aan kan worden gegeven.

Registratie

Alle Oekraïense vluchtelingen moeten zich melden bij de gemeente (basisregistratie personen). Voor meer informatie, klik hier.

Werkvergunning

Oekraïners kunnen zonder werkvergunning aan de slag in Nederland. De actuele informatie hierover is hier te vinden. Als de Oekraïense (vluchteling) in Nederland werkt, is hij/zij verzekerd voor de Wet langdurige zorg en moet er een Nederlandse zorgverzekering worden afgesloten op grond van de Zorgverzekeringswet (Zvw). In dat geval kunnen de zorgverleners de zorgkosten declareren bij de zorgverzekeraar. Dit zal zeker in het begin van het verblijf in Nederland niet van toepassing zijn omdat de werkgever over een werkvergunning dient te beschikken. Een andere wijze waarop de zorgkosten kunnen worden gedeclareerd, wordt uitgewerkt. In deze fase is declaratie via het CAK de enige mogelijkheid.