Infosheet
De impact van gezinshereniging
Een vluchteling die in Nederland een ‘verblijfsvergunning asiel’ krijgt, heeft recht op gezinshereniging. Dit betekent dat zijn of haar partner en eventuele kinderen naar Nederland mogen komen. Dit geldt ook voor alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv’s). Zij kunnen een aanvraag doen voor hun ouders en minderjarige broers en zussen. In 2019 kwamen 3.300 gezinsleden naar Nederland.
Gezinshereniging is een moeilijk proces. Met slopende onzekerheid tijdens de wachttijd, druk van familie en ook na de hereniging is niet altijd sprake van een roze wolk. Daarnaast worden aanvragen afgewezen.
Sinds het uitkomen van het rapport Welzijn en gezondheid van gezinsherenigers (2018) verzamelen we kennis en ervaringen rond gezinshereniging. Deze inzichten helpen met het voorkomen, op tijd signaleren en aanpakken van problemen. In dit infosheet vind je artikelen, video’s en tips over gezinshereniging en wat begeleiders kunnen betekenen.
Aspecten/fasen bij gezinshereniging
Gezinshereniging is heel belangrijk voor welzijn, gezondheid en integratie. Weer samenzijn met gezinsleden helpt bij het opbouwen van het leven in het nieuwe land. Maar het kan ook ingewikkeld zijn en problemen opleveren. We onderscheiden drie fasen:
- de wachttijd
- de fase na hereniging
- de afwijzing van de aanvraag
We spraken professionals en gezinnen over de juiste begeleiding in de verschillende fasen en schreven daarover het drieluik ‘Gezinshereniging, wat als het niet eind goed, al goed is?’:
- ‘Mogen mijn moeder en broertje komen?’ – Over de wachttijd en afwijzing. Hierin komt Maria Verkade van SAMAH aan het woord.
- ‘Elk herenigd gezin verdient begeleiding op maat’ – Moulay Hajji en Saskia Sliedrecht delen hun ervaringen over het belang van goede begeleiding na hereniging.
- ‘Het eerste jaar was een achtbaan van emoties’ – Over de ervaringen van de Syrische Diana en haar zonen: het proces tot hereniging en het wennen aan elkaar daarna.
1. De wachttijd
Nadat de aanvraag is ingediend, verkeren alle gezinsleden in grote onzekerheid. De wachttijd kan voor aanvragers hier zeer stressvol zijn. Ze weten niet of familie mag overkomen vanuit het vaak onveilige thuisland of andere opvangland.
GGD Gelderland-Zuid onderzocht hoe professionals gezinshereniging bespreken tijdens de wachttijd. Zij schreven een handreiking en ontwikkelden een gesprekstool voor professionals die je zowel voor als na hereniging kunt gebruiken.
Begeleiders en nieuwkomers vinden het vaak lastig om te begrijpen welke documenten nodig zijn en hoe die te verkrijgen zijn in de verschillende landen. Nidos geeft tips over de documenten uit Eritrea. Communicatie tussen nieuwkomers hier en familie in het thuisland kan soms ingewikkeld zijn. Nidos geeft daarom ook tips over waar je rekening mee kunt houden bij het contact tussen amv’s hier en hun familie in Eritrea.
2. Na gezinshereniging
Als de aanvraag wordt goedgekeurd, komen we bij de fase na hereniging. Naast de grote vreugde en opluchting om weer samen te zijn, kan het lastig zijn om de draad weer op te pakken. Hierover schreven we in het rapport Welzijn en gezondheid van gezinsherenigers en in het drieluik. Ook in het blog van Elize Smal lees je over waar een gezin mee te maken krijgt.
Een van de aanbevelingen uit het rapport is betere begeleiding van het gezin. Maar hoe ziet die begeleiding eruit? Waar kunnen professionals op letten? Hou hierbij rekening met de verschillende verwerkingsfasen waarin gezinsleden zich bevinden (artikel 2 van het drieluik). De gespreksleidraad van GGD Gelderland-Zuid is in deze fase ook bruikbaar voor professionals en vrijwilligers. Ook bieden we trainingen aan voor professionals en vrijwilligers over het begeleiden van vluchtelingengezinnen (ook op maat).
3. Afwijzing van gezinshereniging
De aanvraag kan ook afgewezen worden. Dit betekent een grote teleurstelling. De toekomst van mensen stort in en we horen regelmatig over de psychische nood waarin mensen na afwijzing verkeren. Vaak wordt onderschat hoe groot de impact is van de afwijzing. Hieronder lees je hoe de afwijzing invloed heeft op een aantal terreinen en krijg je tips over ondersteuning na afwijzing.
Na afwijzing heerst het gevoel nooit meer heel te worden, en vraagt men zich af hoeveel er nog geïnvesteerd moet worden in het leven in Nederland. Ook zijn er existentiële vragen: wat is de zin van het leven nog?
Veel mensen zijn naar Nederland gekomen met het idee om familie over te laten komen. Als dat niet lukt, valt de toekomst in duigen. Dit levert veel gezondheidsklachten op.
Mensen houden de problemen voor zichzelf en zoeken niet of pas laat hulp. Regelmatig stokt hierdoor de participatie en integratie: ze stoppen met school of werk en komen de deur niet meer uit. Het leven staat stil.
Na afwijzing is er bij familie veel onbegrip en wantrouwen. De aanvrager (referent) heeft het gevoel van falen en wordt blijvend geconfronteerd met familie in het thuisland en hun verwachtingen.
Afwijzing kan leiden tot verder ontwrichten van familieverbanden, die door de vlucht toch al onder druk stonden. En tot veranderingen in de gezinsstructuren. De meeste achtergebleven gezinsleden leven in zware en zelfs gevaarlijke omstandigheden in land van herkomst of opvangland. Referenten maken zich veel zorgen over hun welzijn. Daarbij komt machteloosheid, schuldgevoel, frustratie en gevoel van falen.
Het is voor de meeste referenten heel lastig om aan gezinsleden uit te leggen hoe de procedure werkt, op welke basis beslissingen worden genomen en waarom het gezinsherenigingsverzoek is afwezen. De grote afstand tussen gezinsleden en de referent zorgt ervoor dat achtergebleven gezinsleden denken dat de referent zich slecht of onvoldoende kan inleven in het wat zij meemaken. Dit schaadt het vertrouwen en kan er toe leiden dat mensen uit elkaar groeien.
De referent voelt vaak grote verantwoordelijkheid om het leven van de achtergebleven gezinsleden zo prettig mogelijk te maken. Achtergebleven gezinsleden zijn financieel afhankelijk van de referent omdat zij zelf niet in staat zijn om genoeg te verdienen. Dit zorgt ervoor dat de referent zich verplicht voelt om geld terug te sturen. Regelmatig hebben referenten zelf beperkte financiële middelen, maar toch sturen zij geld terug. De familie kan vaak niet begrijpen dat mensen hier ook weinig geld en hoge kosten hebben. Naast het risico op schulden, vergroot dit de stress nog meer.
Voor jongeren is de druk extra groot. Uit onderzoek van Pharos (2018) weten we dat sommige alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv’ers) veel druk ervaren door de verwachtingen van hun ouders. Zij zijn vooruit gestuurd om gezinshereniging te realiseren. Als dit niet lukt, is er een sterk gevoel van falen. Soms wordt dit letterlijk door de ouders uitgesproken.
Ook de jongeren, die zich vaak al in een financieel kwetsbare situatie bevinden, sturen vaak geld naar familie. Het is moeilijk om de druk van de familie te weerstaan. Dit leidt regelmatig tot grote financiële problemen:
“Na verwijten van vader, moeder of zus verdwijnt een aanmaning van de woningbouwvereniging of andere rekening in Nederland dan al snel weer onder aan de stapel. De familie gaat toch voor.”
Maria Verkade van SAMAH, in artikel ‘Mogen mijn moeder en broertje komen?’
Om referenten te helpen bij afwijzing, hebben we 9 tips en adviezen opgesteld tijdens een sessie met sleutelpersonen. Hoe kun je referenten ondersteunen bij afwijzing?
- Spreek tijdens de procedure al over verwachtingen.
- Heb oog voor behoeften en zoek mee naar juiste hulp.
- Bespreek en normaliseer eventuele klachten.
- Help om bezig te blijven en door te blijven gaan met integratie.
- Stabiliteit in begeleiding.
- Investeer in het opbouwen van een band.
- Benut sleutelpersonen.
- Tolken.
- Groepsgewijze aanpak.
1. Spreek tijdens de procedure al over verwachtingen
Verwachtingsmanagement kan het negatieve effect van afwijzing verminderen. Let daarom in de begeleiding op:
- Heldere en consistente informatie over regelgeving en over wat wel en niet kan (of haalbaar is) in dit proces.
- Duidelijk zijn over waar je als begeleider wel of geen invloed op hebt in Nederland.
- Benadruk dat onzekerheid iets is waar je beiden onder lijdt en boos over bent en laat dit zien.
- Heb oog voor wensen en behoeften van vluchtelingen en realiseer wat voor een essentiële emotie en angst daarbij hoort.
2. Heb oog voor behoeften en zoek mee naar juiste hulp
Het is belangrijk dat professionals en vrijwilligers die nieuwkomers begeleiden zich realiseren hoe zwaar het proces van gezinshereniging kan zijn, zodat ze hen daarin kunnen ondersteunen. Als je niet zelf de aangewezen partij bent, help dan door te zoeken waar mensen terecht kunnen.
De juridische begeleiding bij de procedure wordt meestal door VluchtelingenWerk geboden. Hierdoor kan de referent begrijpen aan welke eisen je moet voldoen en hoe je bewijs moet leveren tijdens de procedure.
Bij psychosociale klachten zijn er verschillende hulpaanbieders. Denk aan VluchtelingenWerk, sleutelpersonen, contactpersonen van de gemeente, maatschappelijke organisaties en initiatieven in de buurt, maatschappelijk werk, huisarts, GGD en GGZ.
3. Bespreek en normaliseer eventuele klachten
Probeer (herhaaldelijk) te praten over de situatie en hoe die zich ontwikkelt. Vraag (met beleid) naar de situatie van vroeger en nu. Hoe leefde de familie samen voor de vlucht? Maak duidelijk dat het niet gek is om veel spanning en negatieve gevoelens te hebben. Geef eventueel aan dat je dit ook ziet bij andere nieuwkomers die te maken hebben met afwijzing. Het bespreekbaar maken van het onderwerp is daarin een eerste stap, want de situatie kun je vaak niet oplossen. Lastig is dat praten niet altijd wordt gezien als helpen. Denk daarom ook aan steun op het gebied van afleiding en activeren, zoals sport, muziek of vrijwilligerswerk. “Het is beter als ze het eerder herkennen en eerder geholpen worden. Ze wachten tot de stress te hoog is”, geeft een sleutelpersoon aan.
4. Help om bezig te blijven en door te blijven gaan met integratie
Help om stappen te blijven zetten in het leven hier. Door het geven van informatie, begeleiden naar andere organisaties, motiveren om hulp te zoeken of door deel te nemen aan activiteiten.
5. Stabiliteit in begeleiding
Voor het vertrouwen helpt het als er zoveel mogelijk een vaste contactpersoon is die de situatie bijhoudt en het hele proces goed in de gaten houdt. Iemand die bij hele traject helpt en begin tot eind de referent volgt. “Blijf rustig, blijf luisteren, neem de tijd en heb geduld. Hou contact”, adviseert een sleutelpersoon.
6. Investeer in het opbouwen van een band
Neem de tijd om een band op te bouwen, praat ook over andere dingen en vertel iets over jezelf. Wees hierin sensitief voor cultuurverschillen. ‘Zorg voor vertrouwen tussen jou en de jongere. Je moet ook geheimen kunnen bewaren, dat is belangrijk voor het vertrouwen. Dan pas gaat de jongere alles vertellen. Dan kun je ook pas advies geven over de oplossing’, aldus een sleutelpersoon over Eritrese amv’s.
7. Benut sleutelpersonen
Sleutelpersonen kunnen informeren, luisteren, advies geven en bemiddelaar zijn. In moeilijke situaties kunnen zij mee naar instanties en een brugfunctie vervullen.
8. Tolken
Het helpt in het contact als een tolk aanwezig is, zeker bij de gemeente. Dit is een voorwaarde volgens de sleutelpersonen, maar helaas meestal niet beschikbaar.
9. Groepsgewijze aanpak
Het is goed om de mensen in een groep samen te brengen om samen een situatie te bespreken. Zo weet iedereen waar ze terechtkunnen met vragen.
Meer informatie
‘Je kan het niet alleen, je hoeft het niet alleen’
Magazine over succesvolle begeleiding van Alleenstaande Minderjarige Vreemdelingen. Met tips, handvatten en amv’s die vertellen over hun ervaringen.
Website voor huisartsen en andere zorgverleners met vragen over zorg en gezondheid voor migranten, vluchtelingen en patiënten met beperkte gezondheidsvaardigheden.
huisarts-migrant.nl